📖 Zbrodnia pomorska 1939 – nowe pojęcie w historiografii

12 listopada 2025 roku miałem okazję i przyjemność uczestniczyć w spotkaniu autorskim z prof. Tomaszem Ceranem, które odbyło się w olsztyńskiej Książnicy Polskiej. Spotkanie poprowadził Waldemar Brenda. Comiesięczne wydarzenie organizowane przez IPN Olsztyn Przystanek Historia, przyciągnęło ponad 20 osób zainteresowanych historią II wojny światowej i tematyką okupacji niemieckiej. Podczas spotkania prof. Tomasz Ceran wyjaśnił, czym jest Zbrodnia pomorska 1939 i dlaczego dopiero niedawno termin ten pojawił się w polskiej historiografii. Już pierwsze minuty rozmowy pokazały, że mamy do czynienia z wydarzeniem o fundamentalnym znaczeniu dla badań nad okupacją niemiecką.

📖 Nowe pojęcie w historiografii

Prof. Ceran przypomniał, że termin Zbrodnia pomorska został wprowadzony dopiero w 2017 roku. Oznacza on eksterminację polskiej ludności cywilnej, osób chorych oraz pomorskich Żydów w pierwszych miesiącach okupacji niemieckiej na terenie przedwojennego województwa pomorskiego.

📊 Skala zbrodni

Historyk podkreślił, że skala mordów na Pomorzu była bezprecedensowa – szacuje się, że ofiarą padło około 30 tysięcy osób. Dla porównania: w Wielkopolsce w tym samym czasie zginęło ok. 10 tysięcy, w Generalnym Gubernatorstwie 5 tysięcy, a na Śląsku 1,5 tysiąca. Pomorze stało się więc miejscem największej fali terroru w pierwszych miesiącach wojny.

⚔️ Charakter zbrodni

Wyróżnikiem Zbrodni pomorskiej był jej sąsiedzki charakter – sprawcami byli nie tylko żołnierze Wehrmachtu czy jednostki SS, ale także członkowie lokalnej organizacji Selbstschutz, rekrutujący się z obywateli polskich pochodzenia niemieckiego.

🗣️ Dlaczego potrzebny był nowy termin?

Dotychczas historycy posługiwali się językiem sprawców, mówiąc o „akcjach” wymierzonych w inteligencję czy ludność cywilną. W XXI wieku nie możemy powielać nazewnictwa narzuconego przez Niemców – dlatego konieczne było wprowadzenie własnego, jednoznacznego pojęcia.

🌍 Znaczenie dla badań historycznych

Zbrodnia pomorska 1939 pozwala objąć wspólnym mianem ponad 400 miejsc kaźni i nadać im należne miejsce w pamięci historycznej. To wydarzenie – jak podkreślił autor – było największą zbrodnią na ludności cywilnej w Europie Środkowo‑Wschodniej do czerwca 1941 roku.

📌 Co dalej?

Pierwsze minuty spotkania pokazały, że książka Zbrodnia pomorska 1939 nie jest jedynie opracowaniem naukowym, ale także próbą przywrócenia pamięci o ofiarach i uporządkowania języka, którym opisujemy historię. W kolejnych wpisach na Ku Prawdzie przybliżę dalsze fragmenty rozmowy – m.in. o genezie badań, źródłach historycznych i o tym, jak odkrywanie prawdy wpływa na nasze współczesne spojrzenie na okupację. Zapraszam.

📽️ Ku Prawdzie na YouTube