Podczas spotkania w Książnicy Polskiej w Olsztynie prof. Tomasz Ceran odniósł się do intuicyjnych skojarzeń, jakie budzi termin: Zbrodnia pomorska. Czy zestawienie z Wołyniem i Katyniem to przypadek? A może świadomy zabieg, który pozwala lepiej zrozumieć mechanizmy ludobójstwa i okupacji?
🔍 Porównania, które nie są przypadkowe
Waldemar Brenda zapytał się prof. Tomasza Cerana, czy zestawienie Zbrodni pomorskiej z Wołyniem i Katyniem to tylko językowa zbieżność, czy może celowy zabieg. Odpowiedź była jednoznaczna: porównania są potrzebne nie po to, by zrównywać wydarzenia, ale by je lepiej zrozumieć.
🧠 Ludobójstwo jako paraliż społeczny
Historyk przywołał definicję Rafała Lemkina – twórcy pojęcia ludobójstwo. Lemkin mówił, że jeśli uszkodzimy mózg, sparaliżujemy cały organizm. W tym sensie mordowanie elit Pomorza – nauczycieli, lekarzy, adwokatów, wójtów – było działaniem systemowym. Tak samo jak Katyń, który pozbawił Polskę głowy.
⚖️ Wołyń, Pomorze, Katyń – wspólna logika
Prof. Ceran podkreślił, że zarówno na Wołyniu, jak i na Pomorzu doszło do eksterminacji grup społecznych tylko dlatego, że były tym, kim były. W przypadku Katynia – celem była inteligencja. W przypadku Pomorza – lokalna elita budująca polskość po 1920 roku.
🧭 Dlaczego Pomorze?
Dalej prof. Ceran wyjaśnił, dlaczego właśnie Pomorze stało się miejscem największej fali terroru. Kluczowe są dogmaty geopolityczne, które sięgają XVIII wieku. Dla Prus Pomorze było „artykułem pierwszej potrzeby” – nie luksusem, lecz fundamentem państwowości.
🧬 Antypolonizm cywilizacyjny
Prof. Ceran wskazał, że w XIX wieku narodził się antypolonizm cywilizacyjny – przekonanie, że Polacy muszą zostać „ucywilizowani” przez Niemców. To nie była tylko polityka – to była ideologia. Fryderyk II mówił wprost: Polak może być wartościowy tylko jako Niemiec.
🌍 Zachód kontra Wschód
W tle tych działań działał potężny stereotyp: Europa Zachodnia – cywilizacja, Europa Środkowo-Wschodnia – barbarzyństwo. Pomorze, jako teren graniczny, stawało się polem walki nie tylko o ziemię, ale o tożsamość.
🎯 Ku Prawdzie
W tej części spotkania prof. Ceran pokazał, że Zbrodnia pomorska 1939 to nie tylko lokalna tragedia, ale element większego mechanizmu, który działał w Europie Środkowo-Wschodniej. Porównania z Wołyniem i Katyniem nie są przypadkowe – to próba zrozumienia, jak działało ludobójstwo i jak kształtowała się polityka okupacyjna.