Prof. Tomasz Ceran podkreśla, że aby zrozumieć okupację niemiecką na Pomorzu w czasie II wojny światowej, trzeba sięgnąć głębiej – do prób germanizacji z XIX wieku, dogmatów geopolitycznych i cywilizacyjnych stereotypów, które ukształtowały politykę III Rzeszy wobec tego regionu.
🧭 Spuścizna XIX wieku
Prof. Ceran wskazuje, że okupacja niemiecka w Polsce nie była zjawiskiem oderwanym od wcześniejszych doświadczeń. Pierwsze próby germanizacji Pomorza w XIX wieku – częściowo nieudane – stały się punktem odniesienia dla Forstera, Hitlera i Himmlera. Z jednej strony unikano błędów Bismarcka, z drugiej powielano jego metody.
⚔️ Dogmat geopolityczny
W dwudziestoleciu międzywojennym korytarz pomorski stał się kwestią ogólnopaństwową. W słynnym przemówieniu o honorze minister Józef Beck podkreślał, że to nie korytarz, lecz integralne województwo polskie. Dla Niemiec Pomorze było artykułem pierwszej potrzeby – nie luksusem, lecz fundamentem państwowości. Stąd konflikt był nieunikniony: albo Pomorze niemieckie, albo Pomorze polskie.
🌊 Polska z dostępem do morza
W XIX wieku polskość definiowano przez powstania i walkę zbrojną. Na Pomorzu tego nie było – zamiast powstań rozwijała się praca organiczna. Inteligencja rodziła się dopiero po 1870 roku, często z synów uwłaszczonych chłopów, którzy zdobywali wykształcenie na niemieckich uniwersytetach. Dopiero w latach 20. XX wieku elity polskie zaczęły postrzegać Pomorze jako kluczowy element niepodległości – dostęp do morza stał się warunkiem przetrwania państwa.
👥 Demografia i polonizacja
W 1910 roku Pomorze było w większości niemieckie (ok. 60%), ale już w 1922 roku 90% mieszkańców stanowili Polacy. Odwrotnie wyglądała sytuacja w Wolnym Mieście Gdańsku, gdzie 90% ludności stanowili Niemcy. Polityka polonizacyjna na Pomorzu miała charakter administracyjny, nie represyjny. Wielu Niemców i Żydów czujących się Niemcami wyjeżdżało, nie chcąc być mniejszością w państwie polskim. Państwo niemieckie próbowało temu przeciwdziałać, traktując odpływ ludności jako pretekst do roszczeń terytorialnych.
🎯 Ku Prawdzie
Specyfika okupacji niemieckiej na Pomorzu wynikała z długiej historii – od pierwszego rozbioru, przez XIX‑wieczne dogmaty geopolityczne i antypolonizm cywilizacyjny, aż po spory o „korytarz pomorski” w dwudziestoleciu. To właśnie ta spuścizna sprawiła, że skala zbrodni w 1939 roku była tak ogromna.