Relacje polsko-żydowskie po II wojnie światowej – wykład dr Anny Mandreli w Olsztynie

8 lipca 2026 roku w Olsztynie odbył się wykład dr Anny Mandreli poświęcony temu, jak wyglądały relacje polsko-żydowskie po II wojnie światowej. Spotkanie zostało zorganizowane przez Klub Polonia Christiana w Olsztynie i zgromadziło osoby zainteresowane historią najnowszą oraz współczesnymi sporami o pamięć historyczną.

📚 Źródła badań i wybór tematu

Dr Anna Mandrela wyjaśniła, że do podjęcia tematu relacji polsko-żydowskich skłoniły ją badania nad rotmistrzem Witoldem Pileckim oraz dokumentami Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”. W raportach podziemia – zarówno w archiwach IPN, jak i w zbiorach Instytutu Sikorskiego – znajduje się wiele materiałów opisujących sytuację powojenną i napięcia polsko-żydowskie.

W tych dokumentach było bardzo dużo informacji dotyczących stosunków polsko-żydowskich po wojnie.

Prelegentka podkreśliła, że część tych materiałów nie jest chętnie publikowana przez instytucje korzystające ze środków publicznych, dlatego sama zdecydowała się je upowszechniać.

⛪ Auschwitz – pamięć, msze i współczesne kontrowersje

Istotną część wykładu poświęcono sytuacji wokół Muzeum Auschwitz-Birkenau oraz temu, jak kształtowana jest pamięć o pierwszym transporcie Polaków z 14 czerwca 1940 roku. Dr Mandrela przypomniała, że od 1947 roku do 2015 roku w rocznicę pierwszego transportu na terenie muzeum odprawiano msze święte, natomiast od 2015 roku nie ma na to zgody władz muzeum.

Od 2015 roku nie wolno czternastego czerwca na terenie Muzeum Auschwitz odprawić mszy świętej.

Byli więźniowie muszą dojeżdżać na mszę do Harmęż, co dla wielu z nich jest niezrozumiałe. Prelegentka wskazała również na wcześniejsze spory o klasztor karmelitanek, krzyż papieski oraz kościół przy Birkenau.

🕍 Rola Ronalda Laudera i narracja o ofiarach

Dr Mandrela zwróciła uwagę na postać Ronalda Laudera – jednego z głównych darczyńców Muzeum Auschwitz-Birkenau, związanego z ruchem Chabad Lubawicz. W jej ocenie wpływ sponsora przekłada się na kształtowanie narracji muzealnej, w której akcentowana jest przede wszystkim zagłada Żydów, przy jednoczesnym marginalizowaniu polskich więźniów.

Prelegentka przytoczyła swoje doświadczenia z pracy z młodzieżą – uczniowie odwiedzający Auschwitz często nie wiedzą, że obóz powstał dla Polaków i że pierwszymi więźniami byli polscy patrioci, księża i konspiratorzy.

📖 Elie Wiesel, pytanie o Boga i spory o pamięć

Ważnym wątkiem wykładu była postać Eliego Wiesela – pisarza, laureata Nagrody Nobla i jednego z najbardziej rozpoznawalnych świadków Zagłady. Dr Mandrela omówiła jego wpływ na światową narrację o Auschwitz oraz na sposób, w jaki przedstawia się obozy koncentracyjne w edukacji.

Prelegentka zwróciła uwagę na często powtarzane pytanie „gdzie był Bóg w Auschwitz”, które – jej zdaniem – bywa wykorzystywane w szkołach do podważania wiary młodzieży. Zestawiła tę perspektywę z duchowością rotmistrza Pileckiego, który w obozie umacniał się w wierze.

Całe życie byłem wierzący i wierzyłem, że jak Bóg zechce pomóc, to wyjdę na pewno.

⚖️ Sprawa Jedwabnego – książka „Sąsiedzi”, śledztwo i ekshumacja

Dużą część wystąpienia zajęła analiza wydarzeń związanych ze zbrodnią w Jedwabnem i książką Jana Tomasza Grossa „Sąsiedzi”. Dr Mandrela przypomniała chronologię wydarzeń oraz wskazała na liczne wątpliwości dotyczące źródeł, na których Gross oparł swoje tezy.

Prelegentka podkreśliła, że ekshumacja prowadzona przez prof. Andrzeja Kolę została przerwana pod naciskiem strony żydowskiej, a wiele zeznań świadków było wymuszonych torturami.

Na zeznaniach byłem bardzo bity i tak mówiłem pod wpływem bólu.

W relacji pojawiły się również zeznania wskazujące na obecność umundurowanych Niemców oraz amunicję typową dla Wehrmachtu.

📝 Raporty podziemia – Mierzejewska, Brzeszczot i uprzywilejowanie ludności żydowskiej

Wykład zawierał omówienie kilku kluczowych dokumentów podziemia antykomunistycznego, które – zdaniem dr Mandreli – rzucają światło na relacje polsko-żydowskie po II wojnie światowej.

Raport Jadwigi Mierzejewskiej (1945)

Żydzi zajmują czołowe stanowiska w sądownictwie i bezpieczeństwie. Znacznie lepszy jest stan materialny Żydów w porównaniu do Polaków.

Raport Brzeszczota

Dokument opisuje strukturę MBP, w której każdy departament miał sowieckiego „sowietnika”, a wszystkie ważniejsze materiały były tłumaczone i wysyłane do Moskwy.

Uprzywilejowanie ludności żydowskiej po wojnie

• komisarz ds. produktywizacji ludności żydowskiej (1946),
• kredyt 85 mln zł na wsparcie tej polityki,
• 150 mln zł na zakup broni dla organizacji żydowskich w Palestynie,
• transport 270 bojowników z bronią i złotem w 1947 roku.

🙏 Siostra Izabela – ratowanie Żydów i powojenne prześladowania

Dr Mandrela przytoczyła historię siostry Izabeli, która podczas wojny ratowała Żydów, a po wojnie została aresztowana i brutalnie torturowana przez funkcjonariuszy MBP.

Czyste sumienie droższe mi było i jest nad życie.

Po latach więzienia wyszła na wolność w 1956 roku. Prelegentka zasugerowała, że jej heroiczna postawa mogłaby być podstawą do rozważenia procesu beatyfikacyjnego.

🎯 Wnioski z wykładu dr Anny Mandreli

• dalsze badania nad dokumentami podziemia,
• upowszechnianie wiedzy o Pileckim i siostrze Izabeli,
• przywracanie równowagi w narracji o Auschwitz,
• krytyczna analiza publikacji o Jedwabnem,
• rozważenie procesu beatyfikacyjnego siostry Izabeli.

Wykład był próbą przedstawienia perspektywy opartej na dokumentach podziemia i relacjach świadków, która różni się od dominujących interpretacji powojennej historii Polski. Dr Anna Mandrela podkreśliła, że relacje polsko-żydowskie pozostają tematem wymagającym rzetelnej, merytorycznej dyskusji.